Sự bùng nổ của công nghệ blockchain, hợp đồng thông minh và thị trường tài sản số đang mở ra một kỷ nguyên mới cho hoạt động kinh tế toàn cầu. Việt Nam, với định hướng xây dựng nền kinh tế số, đã ban hành Nghị quyết 05/2025/NQ-CP về thí điểm thị trường tài sản mã hóa, tạo hành lang pháp lý đầu tiên cho loại tài sản đặc thù này. Có thể nhìn nhận khung pháp lý mới qua ba vấn đề chính sau:
Thứ nhất: Khái niệm và bản chất pháp lý tài sản mã hóa
Theo Bộ luật Dân sự, tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản. Trong kỷ nguyên số, tài sản không chỉ tồn tại dưới dạng hữu hình mà còn được biểu hiện dưới dạng dữ liệu số. Tài sản số là tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự, được thể hiện dưới dạng dữ liệu số, được tạo lập, phát hành, lưu trữ, chuyển giao và xác thực bởi công nghệ số trên môi trường điện tử. Trong nhóm tài sản số, tài sản mã hóa là một loại tài sản số mà sử dụng công nghệ mã hóa hoặc công nghệ số có chức năng tương tự để xác thực đối với tài sản trong quá trình tạo lập, phát hành, lưu trữ, chuyển giao. Tài sản mã hóa không bao gồm chứng khoán, các dạng số của tiền pháp định và tài sản tài chính khác theo quy định của pháp luật về dân sự, tài chính. Để quản lý hiệu quả, pháp luật quy định rằng chỉ tổ chỉ tổ chức được Bộ Tài chính cấp Giấy phép cung cấp dịch vụ tổ chức thị trường giao dịch tài sản mã hóa được thực hiện hoạt động cung cấp dịch vụ liên quan đến tài sản mã hóa và quảng cáo, tiếp thị liên quan đến tài sản mã hóa.
Thứ hai: Chào bán, phát hành tài sản mã hóa
Tổ chức phát hành tài sản mã hóa là doanh nghiệp Việt Nam, đăng ký hoạt động dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần theo Luật Doanh nghiệp. Tài sản mã hóa phải được phát hành dựa trên tài sản cơ sở là tài sản thực không bao gồm tài sản là chứng khoán, tiền pháp định. Hoạt động chào bán và phát hành tài sản mã hóa được giới hạn cho nhà đầu tư nước ngoài, đồng thời giao dịch chỉ được thực hiện giữa các nhà đầu tư nước ngoài thông qua tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa đã được cấp phép. Quy định này nhằm kiểm soát rủi ro trong giai đoạn đầu, trước khi thị trường trong nước được mở rộng cho nhà đầu tư cá nhân và tổ chức trong nước. Mọi giao dịch, thanh toán tài sản mã hóa tại Việt Nam phải thực hiện bằng Đồng Việt Nam.
Thứ ba: Giao dịch của nhà đầu tư đang có tài sản mã hóa
Các giao dịch tài sản mã hóa phải được thực hiện thông qua các tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa do Bộ Tài chính cấp phép. Nhà đầu tư trong nước đang có tài sản mã hóa, nhà đầu tư nước ngoài được mở tài khoản tại tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa do Bộ Tài chính cấp phép để lưu ký, mua, bán tài sản mã hóa tại Việt Nam. Sau thời hạn 6 tháng kể từ khi tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa đầu tiên được cấp phép, nhà đầu tư trong nước giao dịch tài sản mã hóa không thông qua tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa do Bộ Tài chính cấp phép tùy theo tính chất, mức độ vi phạm sẽ bị xử lý vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định pháp luật. Giao dịch và chuyển nhượng tài sản mã hóa tạm thời áp dụng chính sách thuế như đối với chứng khoán, bảo đảm nguồn thu ngân sách và phòng tránh trốn thuế. Tổ chức, cá nhân vi phạm từ phát hành, giao dịch trái phép đến thao túng thị trường sẽ bị xử lý theo quy định pháp luật hình sự hoặc xử phạt hành chính, nhằm bảo vệ nhà đầu tư và duy trì trật tự thị trường.
Nghị quyết 05/2025/NQ-CP với lộ trình thí điểm 5 năm được xem là bước đi quan trọng trong quá trình hoàn thiện khung pháp lý cho nền kinh tế số. Khi thị trường vận hành ổn định, các quy định có thể được mở rộng, thu hút thêm nhà đầu tư trong nước và quốc tế, đưa Việt Nam trở thành một điểm đến minh bạch, an toàn cho giao dịch tài sản mã hóa trong khu vực.
Luật sư Đinh Hùng Lĩnh – Giám đốc Công ty Luật RULE